Naar een nieuw Schelde-gevoel

Vol liefde praten Nederlanders over de Waddenzee. Parel. De laatste wildernis. Superlatieven waren niet van de lucht in december, toen Haagse politici zich over het winnen van Waddengas moesten uitspreken. Het contrast met de discussie over de verdieping van de Westerschelde kon niet groter zijn. De Westerschelde en de Schelde zijn onbekende natuurgrootheden in Nederland. Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond in Amsterdam wil daar verandering in brengen. Met symposia, tentoonstellingen en lezingenmiddagen, vanaf vrijdag 21 januari tot en met zondag 26 maart. Op zoek naar het nieuwe Schelde-gevoel.

De Waddenzee komt eerst. Op de voet gevolgd door de Oosterschelde. Vervolgens blijft het een tijdje stil. Welk ander groot nat natuurgebied kent Nederland dan nog? Thijs Kramer, medewerker van de Zeeuwse Milieufederatie (ZMF), hoeft er niet lang over na te denken. ,,Dat zijn de Westerschelde en de Schelde.``
De Westerschelde en de Schelde worstelen met een imago-probleem. Onbekend maakt onbemind. Wie de Westerschelde wel kent, legt onmiddellijk een link met de vervuiling. En ziet de rivier toch vooral als een vaarweg. Niet als een parel of een ongerepte wildernis.
,,Treurig is dat``, vindt Kramer. ,,Veel mensen weten het niet, maar de Westerschelde is het derde belangrijkste vogelgebied van Nederland. Na de Waddenzee en de Oosterschelde.``
En als hij een voorkeur moet uitspreken tussen de Ooster- en de Westerschelde, kiest hij voor de Westerschelde. De Westerschelde is nog de enige open zeearm in het zuidwesten van Nederland. Dankzij de havenbelangen van Antwerpen, moet daar direct aan worden toegevoegd. Diezelfde belangen die een bedreiging vormen.
,,Een volgende keer``, durft Kramer te voorspellen, ,,als er over een verdieping van de Westerschelde wordt gesproken, krijgt dat net zo`n lading als de discussie over het Waddengas. Het natuurbelang van de Westerschelde begint langzaam door te dringen.``
Vlamingen hebben heel lang heel veel met de Schelde gehad. Veel meer dan Nederlanders. Zij ontlenen er een deel van hun identiteit aan. En een belangrijk deel van hun geschiedenis. Zo is ook het Schelde-project van Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond ontstaan.

IJstijd
Al dertien millennia lang geeft de Schelde vorm aan Vlaanderen. Archeologische vondsten schrijven het verhaal van de rivier. Van de laatste ijstijd, ruim 12.000 jaar geleden, via de Romeinse tijd, de Spaanse oorlogsheren tot de recente baggerwerken. Mark van Strijdonck van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium zit daar met zijn neus bovenop. Hij heeft de aanzet tot het Schelde-programma in Amsterdam gegeven.
,,In Vlaanderen heerst een dubbel gevoel over de Schelde``, weet projectleidster Sabine Vandeputte van De Brakke Grond. ,,De Schelde-kunst is erg nationalistisch geweest. Hedendaagse auteurs als Herman Brusselmans en Tom Lanoye lachen zich krom, als je over het Schelde-gevoel begint.`` Toch gloort er, volgens Vandeputte, een nieuw Schelde-gevoel. Een Schelde-gevoel dat is ontdaan van de negentiende eeuwse nationalistische emoties.
Professor Patrick Meire, verbonden aan de Universitaire Instelling Antwerpen, is de drijvende kracht daarachter. ,,Ik sta op en ga naar bed met de Schelde. Mijn hartritme wordt door het getij bepaald. Ik weet tegelijkertijd dat er geen kat met de rivier is begaan. In de Antwerpse industrie en haven werken zestigduizend mensen. Zij zijn afhankelijk van de Schelde, maar wat weten zij ervan?``
Vroeger was dat anders. Toen in de vele Schelde-dorpjes nog tientallen mensen direct hun brood verdienden aan de rivier. Vissers. En natuurlijk de kunstenaars, die de Schelde roemden.

Kind van de tijd
Nationalistisch of niet, Meire vindt die kunst nog steeds waardevol. Vlaams nationalisme heeft in principe niets met extreem-rechts te maken. Nationalisme was een kind van de tijd, om de Vlamingen tegenover de overheersende Franstaligen een stem te geven. Hoewel zijn naam anders doet vermoeden, was componist Peter Benoit (1834-1901) ÚÚn van die kunstenaars met een Schelde-gevoel. Meire: ,,Ik ben wel eens naar een uitvoering van zijn Schelde-oratorium geweest. Overweldigend was dat.`` Veel dichters hebben de Schelde ook bezongen; Emile Verhaeren uit Sint-Amands, Jan Hammenecker uit Mariekerke, Bert Peleman uit Puurs.
Verhaeren verwoordt in zijn pagina`s lange gedicht l`Escaut een romantisch, ouderwets aandoend Schelde-gevoel. ,,Maar het hoort er wel degelijk bij``, vindt Meire. ,,Ik ben ecoloog en zit met mijn kop in het slik, maar het opzienbarende van de Schelde is die twee-eenheid van natuur en cultuur. Dat is voor mij het (nieuwe) Schelde-gevoel.``
De Schelde die in Noord-Frankrijk ontspringt. Bij Gouy, honderd meter boven de zeespiegel. De Schelde-bron is geadopteerd door een groepje Antwerpenaren. Meer dan 350 kilometer baant de rivier zich een weg naar de Noordzee. Als een kanaal, en dan weer slingerend.
De Schelde heeft vele gezichten, die door journalist Romain van Damme en fotograaf Peter Verdurmen prachtig in beeld zijn gebracht. Met zeevarenden, (sport)vissers, natuurliefhebbers.

Vogels
Het gevoel dat zij midden jaren tachtig in woord en beeld hebben vastgelegd, leeft ook bij Henk Castelijns. Hij is bestuurslid van stichting Het Zeeuwse Landschap en voorman van de vogelaars van het grootste brakwaterschor van West-Europa, het Land van Saeftinge. Al tien jaar doet Castelijns met een clubje enthousiastelingen (de helft Belgen) vogeltellingen in het Land van Saeftinge. ,,De steeds veranderende natuur, dat is voor mij het Schelde-gevoel. En dat ik al zo lang met vogeltellingen bezig ben, maakt het alleen maar spannender.`` Hij heeft gezien hoe steeds meer grauwe ganzen hun heil in het schorrengebied zoeken. Wat te danken is aan de ophoging van het Land van Saeftinge door aanslibbing. Een volstrekt natuurlijk proces.
Castelijns komt ook wel in het Vlaamse deel van de Schelde en de Scheldemonding. ,,Dan denk je, in dat Vlaamse deel zullen wel weinig vogels zitten. Het tegendeel is waar. Er zitten andere vogels, andere eendensoorten, wintertaling, krakeenden. Alleen je ziet ze tussen de rietvelden en bossages niet zo goed. Het is daar net een mini-Biesbosch. In de Scheldemonding kom je weer meer steltlopers tegen; wulpen, scholeksters, bonte strandlopers. Al die opeenvolgende vogelsoorten maken de Schelde bijzonder.``
Thijs Kramer, Patrick Meire, Henk Castelijns, ze hopen allemaal dat de aandacht voor de Schelde in De Brakke Grond in Amsterdam tot een kleine doorbraak zal leiden. De rivier verdient het, vinden zij.
Voor informatie over het programma `De Schelde, verhaal van een rivier` in Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond, Amsterdam: 020-622.90.14. of via Internet www.brakkegrond.nl